«Манас» жыры

  • 1.113
“Манас жыры” — қырғыз халқының ұрпақтан-ұрпаққа ұласып, ауыз әдебиетінің барша байлығы, алуан жанрлары табиғи үйлесім тауып, мұра боп келе жатқан батырлық эпосы. Деректерге қарағанда дастан көлемі жағынан Гомердің Одиссеясы мен Илиадасын артта қалдырады екен. Әр түрлі тарихи және әдеби деректерде дастанның пайда болу уақытын: VII-X ғасырлар, XI-XII ғасырлар немесе XV-XVIII ғасырлар аралығы деп мөлшерлейді. Жырдың негізгі идеясы — халықтың бостандығы, бірлігі, бақытты өмір үшін қаһармандық күресі. Қырғыз халқы бастан кешкен түрлі оқиғалардың, тұрмыс-салттың, наным-сенімнің іздері осында жатыр. Эпостағы басты кейіпкер — халық азаттығы үшін күрескен Манас батыр. Дастанның жазбаша нұсқасы 1885 жылы ғана жасалады. Батырлық эпос үлкен үш бөлімнен тұрады: Манас жыры, Манастың ұлы Сәметейдің жыры және Манастың немересі Сейтектің жыры. Дастанның үш бөлігін де жатқа білген адамға «Ұлы Манасшы» деген атақ беріледі. Дастанның өзекті тақырыбында қытай мен қалмақ дұшпандарына қарсы шайқастары жайында айтылады. Ұлы ағартушы ғалымымыз Шоқан Уәлиханов дастан бөлімдерін қағазға түсіріп, «Көкетай ханның асы» деген көлемді үзіндісін орысшаға аударған. Жырдың қырғыз халқының рухани өмірінде маңызды орын алатынын алғаш сөз қылған да Шоқан Уәлиханов болатын. 1862-1869 жылдары академик В.В. Радлов “Манастың” бірнеше нұсқасын жазып, эпосты ғылыми тұрғыдан зерттеп, хатқа түсіру кеңес кезеңінде қолға алынды. Эпостың 60-тан астам нұсқасы хатқа түсірілді. “Манас” жырының дамуына М.Әуезов, В.М. Жирмунский, Б.Юнусалиев, А.Н. Бернштам, Ә.Марғұлан және т.б. ғалымдар мол еңбек сіңірді. “Манастың” қаһармандары мен манасшыларға арнап Мәскеуде, Қырғызстанда мүсін ескерткіштер орнатылған. ЮНЕСКО-ның арнаулы шешімімен 1995 ж. “Манас” дастанының 1000 жылдығы кеңінен атап өтілді және 2 томдық “Манас” энциклопедиясы жарық көрді.
11026
358
Қате туралы хабарландыру